Jak rozpoznać niebezpieczne zmiany skórne?

Niebezpieczna zmiana skórna to taka, która jest nowa lub się zmienia: ma asymetryczny kształt, nierówny brzeg, kilka kolorów, średnicę powyżej 6 mm, rośnie, krwawi, swędzi albo nie goi się dłużej niż 4 tygodnie. Takie cechy ocenia się regułą ABCDE i objawem „brzydkiego kaczątka”, a rozstrzyga lekarz w badaniu dermatoskopowym lub histopatologicznym. W 2022 roku w Polsce rozpoznano 4028 czerniaków skóry, a 1343 osoby zmarły z tego powodu [1] – dlatego każda zmiana z cechami alarmowymi wymaga oceny lekarza, a nie obserwacji „do wakacji”.

Poniżej wyjaśniamy, jakie zmiany na skórze są niebezpieczne, jak wygląda czerniak i dwa najczęstsze raki skóry, jak badać skórę samodzielnie i kiedy iść do lekarza. Artykuł przygotowaliśmy w MMClinic we Wrocławiu, gdzie podejrzane znamiona wycina chirurg, a każde usunięte znamię trafia do badania histopatologicznego. Źródła podajemy na końcu.

W skrócie:

• Reguła ABCDE: asymetria, brzegi nierówne, kolor niejednolity, średnica powyżej 6 mm, ewolucja (zmiana w czasie). Wystarczy jedna cecha, by pokazać zmianę lekarzowi.
• Objaw „brzydkiego kaczątka”: znamię, które wyraźnie różni się od pozostałych, jest podejrzane nawet bez cech ABCDE.
• Trzy najczęstsze nowotwory skóry: czerniak (najgroźniejszy), rak podstawnokomórkowy (najczęstszy) i rak kolczystokomórkowy.
• Rana lub strupek, który nie goi się przez 4 tygodnie, to też objaw alarmowy.
• Zmiany podejrzanej nie usuwa się laserem ani nie wymraża – wycina się ją w całości i bada pod mikroskopem.
• Samobadanie skóry: raz w miesiącu, całe ciało, także skóra głowy, stopy i paznokcie.

Czym jest zmiana skórna i kiedy jest niebezpieczna?

Zmiana skórna to każde odstępstwo od prawidłowej skóry: plama, grudka, guzek, pęcherz, owrzodzenie lub łuszczące się ognisko; niebezpieczna jest wtedy, gdy może być nowotworem złośliwym lub stanem przedrakowym. Większość zmian na skórze jest łagodna: zwykłe znamiona barwnikowe (pieprzyki), włókniaki, brodawki łojotokowe, naczyniaki rubinowe czy kaszaki nie zagrażają zdrowiu. Niebezpieczne są przede wszystkim 3 nowotwory i 1 stan przedrakowy:

• Czerniak – nowotwór wywodzący się z komórek barwnikowych; najgroźniejszy, bo wcześnie daje przerzuty. W 2022 roku w Polsce zachorowało na niego 4028 osób (1925 mężczyzn i 2103 kobiety), a zmarły 1343 osoby [1].
• Rak podstawnokomórkowy – najczęstszy nowotwór skóry; rośnie powoli, bardzo rzadko daje przerzuty, ale nieleczony niszczy okoliczne tkanki [7].
• Rak kolczystokomórkowy – drugi co do częstości rak skóry; rośnie szybciej i może dawać przerzuty do węzłów chłonnych [7].
• Rogowacenie słoneczne – stan przedrakowy w postaci szorstkich, łuszczących się plamek na skórze latami wystawianej na słońce; część z nich przechodzi w raka kolczystokomórkowego [7].

Czerniak nie musi powstać z istniejącego pieprzyka. W metaanalizie 38 badań tylko około 29% czerniaków rozwinęło się w obrębie wcześniejszego znamienia, a reszta powstała na niezmienionej skórze [8]. Dlatego nowa ciemna zmiana u osoby dorosłej jest co najmniej tak samo ważna jak zmieniający się stary pieprzyk.

Reguła ABCDE – jak rozpoznać czerniaka?

Reguła ABCDE opisuje 5 cech czerniaka: A – asymetrię, B – nierówne brzegi, C – niejednolity kolor, D – średnicę powyżej 6 mm i E – ewolucję, czyli zmianę wyglądu w czasie [2]. Pierwsze cztery litery wprowadzono w 1985 roku, a literę E dodano w 2004 roku, bo zmiana wyglądu znamienia okazała się jednym z najczulszych sygnałów [2]. Jedna cecha wystarczy, żeby pokazać zmianę lekarzowi.

1. A – asymetria. Połowa zmiany nie jest lustrzanym odbiciem drugiej, ani w kształcie, ani w kolorze. Łagodny pieprzyk jest zwykle okrągły lub owalny.
2. B – brzegi. Brzeg jest nierówny, poszarpany, zamazany albo „rozlewa się” na zdrową skórę. Łagodne znamię ma równy, ostry brzeg.
3. C – kolor. W jednej zmianie jest kilka odcieni: jasny i ciemny brąz, czerń, a czasem czerwień, biel lub niebieskoszary nalot. Łagodny pieprzyk ma jeden równomierny kolor.
4. D – średnica. Zmiana ma ponad 6 mm, czyli więcej niż gumka na końcu ołówka. Małe czerniaki też istnieją, dlatego mała średnica nie uspokaja, gdy są inne cechy.
5. E – ewolucja. Zmiana rośnie, zmienia kolor, kształt lub grubość, zaczyna swędzieć, piec, krwawić albo pokrywa się strupem. To najważniejsza litera: zdrowe znamiona u dorosłych wyglądają tak samo przez lata.

Objaw „brzydkiego kaczątka”

Objaw „brzydkiego kaczątka” mówi, że znamiona jednej osoby są do siebie podobne, więc podejrzane jest to, które wyraźnie odstaje od reszty: ciemniejsze, jaśniejsze, większe lub inaczej zbudowane [3]. W badaniu na zdjęciach pleców 12 pacjentów wszystkie 5 czerniaków zostało wskazanych jako „inne od pozostałych”, a tylko 3 ze 140 zmian łagodnych (2,1%) [4]. Ta zasada wyłapuje czerniaki, które nie spełniają reguły ABCDE – na przykład czerniaka guzkowego, który bywa symetryczny, jednokolorowy, a nawet różowy lub cielisty.

Jakie zmiany na skórze są niebezpieczne? 7 rodzajów

Uwagi lekarza wymaga 7 rodzajów zmian: atypowe znamiona, nowe guzki, łuszczące się szorstkie plamy, niegojące się rany, zmiany pod paznokciem i na stopach, zmiany u osób starszych, które nagle „ożyły”, oraz pęcherze i krosty z gorączką lub bólem. Poniżej opisujemy, jak każda z nich wygląda i z czym ją najczęściej mylimy.

Atypowe znamiona barwnikowe

Znamię atypowe (dysplastyczne) jest większe niż 5–6 mm, ma nieostry brzeg i co najmniej dwa odcienie brązu, często z płaską, „rozlaną” częścią wokół środka. Samo w sobie nie jest nowotworem, ale osoby z wieloma takimi znamionami mają wyższe ryzyko czerniaka i powinny być pod kontrolą dermatologa [6]. Pojedyncze znamię atypowe, które się zmienia, wycina się do badania. Rodzaje pieprzyków i to, które z nich obserwować, opisujemy w artykule kiedy pieprzyki mogą być groźne.

Nietypowe guzki na skórze

Niebezpieczny guzek rośnie tygodniami lub miesiącami, jest twardy, perłowy albo rogowaciejący, ma na powierzchni drobne naczynka albo owrzodzenie i nie znika jak zwykła krostka. Trzy obrazy, które warto znać:

• Perłowy, połyskujący guzek z widocznymi naczynkami, zwykle na twarzy, nosie, powiekach lub uszach – typowy obraz raka podstawnokomórkowego [7].
• Twardy, szorstki guzek pokryty rogiem lub strupem, który szybko rośnie na skórze wystawianej na słońce, np. na łysinie, małżowinie usznej, wardze lub grzbiecie dłoni – obraz raka kolczystokomórkowego [7].
• Czarny, granatowy lub różowy guzek, który pojawił się w ciągu kilku tygodni i rośnie w górę – tak wygląda czerniak guzkowy, najszybciej rosnąca postać czerniaka [6].

Łagodne guzki, takie jak włókniaki, kaszaki czy tłuszczaki, rosną latami, są miękkie lub przesuwalne i nie owrzodzą. Opisujemy je w poradniku brodawki, kaszaki i tłuszczaki.

Łuszczące się zmiany skórne

Szorstka, łuszcząca się plamka na twarzy, uszach, łysinie, dekolcie lub grzbietach dłoni, którą łatwiej wyczuć palcem niż zobaczyć, to najczęściej rogowacenie słoneczne – stan przedrakowy [7]. Takie plamki pojawiają się po 50. roku życia u osób, które dużo przebywały na słońcu, i nie znikają po kremie nawilżającym. Gdy jedna z nich grubieje, boli przy dotyku lub zaczyna krwawić, trzeba ją pilnie pokazać lekarzowi, bo może przechodzić w raka kolczystokomórkowego.

Łuszczenie na łokciach, kolanach i owłosionej skórze głowy z wyraźnym świądem to raczej łuszczyca lub wyprysk – choroby uciążliwe, ale nienowotworowe. Rozstrzyga lekarz, zwłaszcza gdy zmiana jest pojedyncza i rośnie.

Trudno gojące się rany

Rana, nadżerka lub strupek, który nie goi się przez 4 tygodnie albo goi się i odnawia w tym samym miejscu, to jeden z najczęstszych objawów raka skóry [7]. Pacjenci często opisują to jako „zadrapanie, które nie chce się zagoić” albo „strupek, który odpada i wraca”. Dotyczy to zwłaszcza twarzy i nosa u osób starszych. Rana po urazie goi się w kilka–kilkanaście dni; jeśli nie ma urazu, a rana trwa, potrzebne jest badanie.

Zmiany pod paznokciem i na stopach

Ciemny, podłużny pasek pod paznokciem, który się poszerza, ciemnieje lub przechodzi na skórę wału paznokciowego, może być czerniakiem paznokcia; podobnie ciemna plama na podeszwie stopy lub między palcami [6]. Pasek po urazie (krwiak) przesuwa się wraz ze wzrostem paznokcia i znika w ciągu kilku miesięcy – czerniak zostaje w miejscu i rośnie. Czerniaki stóp i dłoni są rzadsze, ale rozpoznaje się je późno, bo mało kto ogląda te okolice.

Zmiany na skórze u osób starszych

Po 60. roku życia na skórze pojawiają się liczne łagodne zmiany: brązowe, „przyklejone” brodawki łojotokowe, plamy soczewicowate i naczyniaki rubinowe, ale w tej grupie wieku przypada też 60% zachorowań na czerniaka [1]. Łagodna brodawka łojotokowa ma matową, brodawkowatą powierzchnię i wygląda, jakby dało się ją oderwać paznokciem. Niepokoi zmiana, która wyróżnia się na tle innych, ma gładką ciemną powierzchnię, szybko rośnie, krwawi lub owrzodziała. Mediana wieku zachorowania na czerniaka w Polsce to około 63 lata [1], dlatego skórę osób starszych warto oglądać co miesiąc – także plecy i skórę głowy, których same nie widzą.

Pęcherze i krosty na skórze

Pęcherze i krosty rzadko są nowotworem, ale wymagają pilnej wizyty, gdy towarzyszy im gorączka, silny ból, szybkie szerzenie się albo zajęcie błon śluzowych. Pasmo bolesnych pęcherzyków po jednej stronie ciała to zwykle półpasiec, który leczy się w pierwszych 72 godzinach. Nawracające duże pęcherze u osób starszych mogą być chorobą pęcherzową skóry. Krosty z ropą na twarzy i plecach to najczęściej trądzik. W każdym z tych przypadków decyduje lekarz rodzinny lub dermatolog, nie gabinet medycyny estetycznej.

Jak zbadać skórę samodzielnie?

Samobadanie skóry wykonuje się raz w miesiącu, przy dobrym świetle, z lustrem i pomocą drugiej osoby, oglądając całe ciało od skóry głowy po przestrzenie między palcami stóp. Celem nie jest postawienie rozpoznania, tylko zauważenie zmiany nowej lub innej niż miesiąc temu. Z praktyki: pacjenci najczęściej przeoczają plecy, tył ud, skórę głowy, uszy, podeszwy i paznokcie.

Samobadanie skóry krok po kroku

1. Twarz i głowa – obejrzyj twarz, nos, wargi, uszy (także za małżowinami) i skórę głowy, rozdzielając włosy grzebieniem lub suszarką.
2. Tułów – przed lustrem obejrzyj klatkę piersiową i brzuch, unosząc ramiona; u kobiet także skórę pod piersiami.
3. Plecy i pośladki – użyj drugiego lustra albo poproś bliską osobę; to najczęstsza lokalizacja czerniaka u mężczyzn.
4. Ramiona i dłonie – obie strony przedramion, pachy, dłonie, przestrzenie między palcami i paznokcie bez lakieru.
5. Nogi i stopy – przody i tyły ud (częsta lokalizacja czerniaka u kobiet), łydki, podeszwy, przestrzenie między palcami i paznokcie u stóp.
6. Zapisz i porównaj – zrób zdjęcia znamion z miarką przy skórze i porównuj je co miesiąc. Zmiana wielkości lub koloru między zdjęciami to litera E z reguły ABCDE.

Jeśli znajdziesz zmianę z cechą ABCDE, „brzydkie kaczątko”, niegojącą się rankę albo pasek pod paznokciem, umów wizytę w ciągu najbliższych tygodni, a nie miesięcy.

Kiedy iść do lekarza i jak wygląda badanie znamion?

Do lekarza należy iść z każdą zmianą, która spełnia choć jedną cechę ABCDE, odstaje od pozostałych znamion lub nie goi się przez 4 tygodnie; lekarz ogląda ją dermatoskopem, a gdy ma wątpliwości, wycina w całości do badania histopatologicznego [6]. Dermatoskop to lupa ze światłem, która pokazuje struktury barwnika niewidoczne gołym okiem. W metaanalizie 9 badań dermatoskopia zwiększała trafność rozpoznania czerniaka około 15-krotnie w porównaniu z oglądaniem gołym okiem [5].

Zmiany podejrzanej o czerniaka nie usuwa się laserem, nie wymraża i nie pobiera z niej wycinka „na próbę”. Polskie zalecenia nakazują wycięcie całej zmiany z wąskim marginesem 1–3 mm zdrowej skóry i ocenę pod mikroskopem; dopiero wynik decyduje o dalszym leczeniu [6]. W MMClinic dermatoskopii na razie nie wykonujemy – kwalifikacja opiera się na badaniu klinicznym, a każde znamię budzące wątpliwości wycina chirurg i wysyła do badania. Osoby z wieloma znamionami lub czerniakiem w rodzinie powinny dodatkowo raz w roku badać całą skórę dermatoskopem u dermatologa.

Kto jest w grupie ryzyka raka skóry?

Ryzyko czerniaka i raków skóry podnosi 7 czynników: jasna skóra, która łatwo się oparza, ponad 50 znamion lub znamiona atypowe, oparzenia słoneczne w dzieciństwie, solarium, czerniak u krewnego pierwszego stopnia, przebyty nowotwór skóry i leczenie obniżające odporność [6][7]. Zachorowalność na czerniaka w Polsce rosła przez dwie dekady średnio o 3% rocznie i dopiero w latach 2017–2022 się ustabilizowała [1]. Mężczyźni chorują nieco rzadziej niż kobiety, ale częściej umierają – w 2022 roku stanowili 53% zgonów [1].

Dlaczego wczesne wykrycie decyduje o rokowaniu?

Rokowanie w czerniaku zależy przede wszystkim od grubości nowotworu w chwili wycięcia: cienki czerniak usunięty w całości jest zwykle wyleczalny, gruby lub owrzodziały częściej daje przerzuty [6]. Czerniak rośnie najpierw wszerz, w obrębie naskórka, i dopiero potem w głąb skóry – to okno, w którym wykrycie zmiany oznacza proste leczenie. Dlatego reguła ABCDE i comiesięczne samobadanie mają sens: skracają czas od pojawienia się zmiany do jej wycięcia.

Kiedy zmianę skórną trzeba usunąć i którą metodą?

Zmianę skórną usuwa się chirurgicznie, gdy trzeba ją zbadać, a laserem tylko wtedy, gdy lekarz ocenił ją jako łagodną i chodzi o względy estetyczne lub drażnienie. Wycięcie chirurgiczne jest konieczne, gdy zmiana:

• ma cechy ABCDE albo odstaje od pozostałych znamion,
• pojawiła się po 40. roku życia i rośnie,
• krwawi, swędzi, owrzodziała lub nie goi się przez 4 tygodnie,
• jest guzkiem perłowym, rogowaciejącym lub szybko rosnącym,
• jest stale drażniona (pasek, biustonosz, golenie) i zmieniła wygląd.

Laser odparowuje tkankę, więc po zabiegu nie ma czego wysłać do badania – dlatego nie nadaje się do zmian podejrzanych. Różnice między obiema metodami i to, kiedy która ma sens, opisujemy w poradniku znamiona i pieprzyki – kiedy usuwać i jak oraz w artykule chirurgiczne a laserowe usuwanie zmian skórnych.

Jak zapobiegać niebezpiecznym zmianom skórnym?

Zapobieganie nowotworom skóry opiera się na 3 zasadach: ochronie przed promieniowaniem UV, rezygnacji z solarium i regularnym oglądaniu skóry. Promieniowanie UV odpowiada za większość raków skóry i znaczną część czerniaków, a oparzenia słoneczne w dzieciństwie zwiększają ryzyko na całe życie [6][7].

• Krem z filtrem SPF 30–50 na odsłoniętą skórę przez cały rok, latem nakładany co 2 godziny i po kąpieli.
• Cień między godziną 11 a 15, nakrycie głowy, okulary z filtrem UV i odzież z długim rękawem w pełnym słońcu.
• Bez solarium – żadna „dawka przygotowawcza” nie chroni skóry, a każda sesja zwiększa ryzyko czerniaka.
• Szczególna ochrona dzieci: oparzenie z pęcherzami przed 18. rokiem życia to jeden z silniejszych czynników ryzyka.
• Samobadanie raz w miesiącu i badanie dermatoskopowe raz w roku u osób z grupy ryzyka.

Jak usuwamy zmiany skórne w MMClinic we Wrocławiu?

W MMClinic przy ul. Strachowskiego 32 we Wrocławiu podejrzane znamiona wycina chirurgicznie dr n. med. Marek Marciniak, chirurg z czterdziestoletnią praktyką, a każde wycięte znamię trafia do badania histopatologicznego. Zabieg odbywa się w znieczuleniu miejscowym, trwa zwykle 40–60 minut, rana jest zszywana szwami wchłanialnymi, a wynik badania przekazujemy e-mailem lub telefonicznie. Wycięcie znamienia kosztuje od 500 zł na tułowiu i kończynach oraz od 600 zł na głowie i twarzy; badanie histopatologiczne to 300 zł płatne osobno. Jeśli wynik wskaże czerniaka, kierujemy pacjenta do ośrodka onkologicznego, gdzie wykonuje się poszerzenie marginesu. Szczegóły zabiegu opisuje strona chirurgiczne usuwanie znamion.

Zmiany ocenione przez lekarza jako łagodne – włókniaki, brodawki łojotokowe, naczyniaki rubinowe, prosaki i typowe pieprzyki – usuwamy laserem CO2 od 300 zł za zmianę, bez szwów. Zakres i przebieg zabiegu opisuje strona laserowe usuwanie zmian skórnych, a koszty obu metod porównujemy w artykule ile kosztuje usunięcie pieprzyka.

Pytania dodatkowe o niebezpieczne zmiany skórne

Jak wygląda czerniak skóry?

Najczęściej jako płaska lub lekko uniesiona, nieregularna plama w kilku odcieniach brązu i czerni, większa niż 6 mm, która w ciągu miesięcy się powiększa. Rzadziej jako szybko rosnący czarny, granatowy lub różowy guzek (czerniak guzkowy), ciemny pasek pod paznokciem albo plama na podeszwie stopy [6]. Czerniak może też być bezbarwnikowy – różowy lub cielisty – i wtedy rozpoznaje go głównie objaw „brzydkiego kaczątka” i wzrost.

Czy czerniak jest wypukły?

Nie musi być – większość czerniaków zaczyna się jako płaska plama i uwypukla się dopiero, gdy rośnie w głąb skóry. Wyjątkiem jest czerniak guzkowy, który od początku jest wypukły i rośnie szybko. Płaskość zmiany nie wyklucza czerniaka, a wypukłość nie przesądza o nim: większość wypukłych pieprzyków to łagodne znamiona skórne.

Jak odróżnić czerniaka od pieprzyka?

Pieprzyk jest symetryczny, ma równy brzeg, jeden kolor, zwykle mniej niż 6 mm i nie zmienia się latami; czerniak łamie co najmniej jedną z tych zasad albo odstaje od pozostałych znamion. Ostatecznie odróżnia je lekarz w dermatoskopii, a pewność daje tylko badanie histopatologiczne wyciętej zmiany. Dlatego przy wątpliwościach zmianę się wycina, zamiast obserwować.

Dlaczego pieprzyk swędzi i czy to groźne?

Swędzenie pieprzyka najczęściej wynika z podrażnienia ubraniem, suchej skóry lub wyprysku wokół znamienia, ale świąd, który pojawił się bez przyczyny i utrzymuje się razem ze zmianą wyglądu, jest cechą E z reguły ABCDE. Pieprzyk, który swędzi, a przy tym rośnie, ciemnieje lub krwawi, trzeba pokazać lekarzowi. Swędzący, ale niezmieniony pieprzyk wystarczy obserwować i nie drapać.

Jak szybko rośnie czerniak?

Czerniak szerzący się powierzchownie rośnie miesiącami, a nawet latami, natomiast czerniak guzkowy może podwoić rozmiar w ciągu kilku tygodni [6]. Dlatego zmiana, która wyraźnie urosła od ostatniego samobadania miesiąc temu, wymaga pilnej wizyty, niezależnie od koloru i wielkości.

Naderwany lub rozdrapany pieprzyk – co zrobić?

Uraz pieprzyka nie powoduje czerniaka, ale zmianę trzeba oczyścić, zabezpieczyć opatrunkiem i obejrzeć po zagojeniu; jeśli po 2–4 tygodniach nadal krwawi, nie goi się albo zmieniła wygląd, lekarz ją wycina i bada. Pieprzyk, który stale zaczepia się o pasek lub biustonosz, lepiej usunąć planowo – chirurgicznie, jeśli cokolwiek budzi wątpliwości, albo laserem, jeśli lekarz ocenił go jako łagodny.

Czy nowe pieprzyki po 40. roku życia są niebezpieczne?

Nowe znamiona po 40. roku życia pojawiają się rzadko, dlatego każdą nową ciemną zmianę w tym wieku warto pokazać lekarzowi, zwłaszcza że około 70% czerniaków powstaje na niezmienionej skórze, a nie z istniejącego pieprzyka [8]. Większość nowych zmian u dorosłych to łagodne brodawki łojotokowe lub naczyniaki rubinowe, ale rozróżnia je badanie, nie zgadywanie.

Jakie badania robi się przy zmianach skórnych?

Podstawą jest badanie kliniczne i dermatoskopia u lekarza; przy wątpliwościach wykonuje się wycięcie zmiany w całości i badanie histopatologiczne, które jest jedynym pewnym sposobem rozpoznania [6]. U osób z wieloma znamionami stosuje się wideodermatoskopię, czyli zapis cyfrowy znamion do porównania w czasie. Badania krwi ani USG nie służą do rozpoznawania zmian skórnych; wykonuje się je dopiero po rozpoznaniu nowotworu, żeby ocenić jego zaawansowanie.

Podsumowanie – co warto zapamiętać

Niebezpieczna zmiana skórna jest nowa lub się zmienia: asymetryczna, o nierównym brzegu, wielobarwna, większa niż 6 mm, rosnąca, krwawiąca albo niegojąca się przez 4 tygodnie. Reguła ABCDE i objaw „brzydkiego kaczątka” pomagają ją wyłapać w comiesięcznym samobadaniu, a rozstrzyga lekarz – dermatoskopem albo wycięciem i badaniem histopatologicznym. Zmiany podejrzanej nie usuwa się laserem. Jeśli znalazłaś lub znalazłeś na skórze zmianę z cechą alarmową, umów wizytę w MMClinic – chirurg oceni zmianę i w razie potrzeby wytnie ją do badania.

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Źródła

[1] Narodowa Strategia Onkologiczna, Kompendium chorób nowotworowych: Czerniak – epidemiologia (dane Krajowego Rejestru Nowotworów za 2022 r.). onkologia.pacjent.gov.pl.

[2] Abbasi NR, Shaw HM, Rigel DS i wsp. Early diagnosis of cutaneous melanoma: revisiting the ABCD criteria. JAMA. 2004;292(22):2771–2776. DOI: 10.1001/jama.292.22.2771. Publikacja.

[3] Grob JJ, Bonerandi JJ. The „ugly duckling” sign: identification of the common characteristics of nevi in an individual as a basis for melanoma screening. Arch Dermatol. 1998;134(1):103–104. Publikacja.

[4] Scope A, Dusza SW, Halpern AC i wsp. The „ugly duckling” sign: agreement between observers. Arch Dermatol. 2008;144(1):58–64. DOI: 10.1001/archdermatol.2007.15. PubMed.

[5] Vestergaard ME, Macaskill P, Holt PE, Menzies SW. Dermoscopy compared with naked eye examination for the diagnosis of primary melanoma: a meta-analysis of studies performed in a clinical setting. Br J Dermatol. 2008;159(3):669–676. DOI: 10.1111/j.1365-2133.2008.08713.x. Publikacja.

[6] Rutkowski P, Wysocki PJ, Kozak K i wsp. Postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne u chorych na czerniaki – zalecenia ekspertów. Onkol Prakt Klin Edu. 2022;8(6):387–423. Publikacja.

[7] Rutkowski P, Owczarek W, Nejc D i wsp. Postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne u chorych na raki skóry – zalecenia ekspertów. Onkol Prakt Klin Edu. 2022;8(2):125–148. Publikacja.

[8] Pampena R, Kyrgidis A, Lallas A, Moscarella E, Argenziano G, Longo C. A meta-analysis of nevus-associated melanoma: prevalence and practical implications. J Am Acad Dermatol. 2017;77(5):938–945. DOI: 10.1016/j.jaad.2017.06.149. Publikacja.